Quần thể nhà thờ họ ở Yên Đông (xã Yên Hải, huyện Yên Hưng).
Quần thể nhà thờ họ ở Yên Đông (xã Yên Hải, huyện Yên Hưng).
Nhắc đến Yên Đông, người ta không thể không nhắc đến chùa Pháp Âm và đình Yên Đông, hai công trình đầy tự hào của người dân nơi đây. Chùa Pháp Âm được tạo dựng năm 1587,  khi vùng đảo Hà Nam mới có những hương ấp đầu tiên và được xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá cấp quốc gia năm 2001. Còn đình Yên Đông được cất dựng năm 1814. Ông Nguyễn Quang Dự, người đóng góp nhiều công sức trong quản lý và tôn tạo, xây dựng công trình đình, kể: “Đình Yên Đông cổ cất dựng năm 1814, là một trong hai ngôi đình cổ lớn nhất, đẹp nhất vùng Hà Nam, cả về kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc. Quy mô và nghệ thuật điêu khắc của đình Yên Đông đã được “Viện Viễn Đông Bác cổ” - một cơ quan nghiên cứu lịch sử và văn hoá do người Pháp sáng lập ở Hà Nội đầu thế kỷ 20, liệt hạng và đặc biệt quan tâm... Do thiên nhiên khắc nghiệt và giặc giã, đồng thời do cả một thời nhận thức lệch lạc về vốn văn hoá cổ, dẫn đến sự sao nhãng của con người, ngôi đình đã xuống cấp, tàn tạ. Cho đến đầu năm 1974, thì công trình kiến trúc tuyệt tác này chỉ còn là đống gạch ngói, gỗ ván phế liệu. Thế là cuối cùng sau 160 năm tồn tại, đình Yên Đông đã biến mất khỏi đất làng! Trên nền đình cũ, tới nay vẫn còn những tảng đá kê cột hình vuông, kích thước mỗi chiều 1,4m, dày hơn 0,4m; mặt tròn đỡ cột có đường kính 1,15m. Theo các già làng và các nhà nghiên cứu thì chưa có một ngôi đình nào ở Quảng Ninh lại có chân tảng bằng đá lớn đến như vậy”.

Tuy không còn, nhưng hình dáng đồ sộ, những nét hoa văn tuyệt mỹ của ngôi đình cùng những truyền kỳ về chuyện dựng đình vẫn còn trong tâm cảm của dân làng. Và những ký ức đó đã được tái hiện ở ngôi đình mới. Các phiến đá lớn còn lại của đình cũ, qua một thời trơ gan cùng tuế nguyệt và vùi lấp dưới cỏ dại được đưa về kè bậc tam cấp hiên đình mới. Gỗ lim được mua từ vùng núi Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình). Thợ khéo thì kén từ các địa phương có truyền thống kiến trúc đình chùa ở Hà Tây, Nam Định về cất dựng. Đặc biệt dân làng còn giữ được 4 sắc phong thần cho Thành hoàng làng là “Uy Minh Đại Vương”. Ngoài sắc phong đời vua Gia Long năm 1810 (bản chép lại), còn có hai sắc đời vua Tự Đức năm 1857 và 1871, với một sắc đời vua Duy Tân năm 1908.     

Nhà bia phía bắc là nơi trưng bày các phiến bia đá ghi lược sử ngôi đình cổ và ngôi đình mới, cùng các bia ghi công đức, ghi tên hàng trăm cử nhân là con cháu của làng qua các thế hệ. Từ xưa làng đã là “đất học Yên Đông” nổi tiếng ở Hà Nam - Yên Hưng. Văn chỉ làng Yên Đông được dựng năm Bảo Thái thứ 2 (1721) là văn chỉ đầu tiên trong vùng; đến năm Tự Đức thứ 27 (1874) tạc bia ghi tên những người đỗ đạt trong làng. Và Yên Đông cũng là làng đầu tiên ra lệ khuyến học khuyến khích nhân tài. Dân làng trọng đạo học đến nỗi làng có việc ngoài chốn đình chung, bao giờ cũng xếp các vị cử nhân ngồi ngang hàng, cùng chiếu với các bậc bô lão… Ông Vũ Quốc Thái, một cử nhân thuộc lớp cử nhân đầu của thời hiện tại từng thống kê từ 1960 đến nay, làng Yên Đông có tới 100 con em làng đỗ đại học đang công tác và làm việc ở các nơi...                

Đằng sau khu đình và chùa là một quần thể nhà thờ các dòng họ gắn bó với nhau từ bao đời nay xây dựng nên nền văn hoá tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, những vị Tiên công có công đầu đi mở đất, lập làng. Phía bắc bìa làng còn giữ lại một hồ nước gọi là Hồ Mạch. Đó là di tích hố nước ngọt đầu tiên khi 17 vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long đến đây phát hiện ra, nhờ tiếng ếch kêu trong một đêm mưa giữa bạt ngàn sú vẹt trên cửa sông Bạch Đằng hồi giữa thế kỷ 15. Khoảnh ruộng “Bách mẫu” xung quanh Hồ Mạch là tài sản đất đai đầu tiên của vùng Hà Nam, đã hình thành ở Yên Đông.

Dòng họ nào ở đây cũng chú trọng tu sửa, nâng cấp từ đường, sắm thêm đồ thờ cúng, soạn thảo lại tộc phả, ghi bia công đức… Với cư dân Yên Đông và cả vùng làng đảo này, trong điều kiện khó khăn nào đó, nhà ở có thể chịu tuềnh toàng, đạm bạc, chứ nhà thờ của dòng họ thì hầu như không bao giờ để dột nát, xiêu đổ. Trong số 22 nhà thờ họ ở Hà Nam được xếp hạng Di tích Quốc gia thì có 5 nhà thờ họ ở Yên Đông, vừa đẹp về kiến trúc vừa đẹp về phong tục tập quán.

Trong các khu xóm, người dân Yên Đông còn giữ được hàng chục ngôi nhà gỗ lim cổ, có ngôi từ 100-150 năm. Nhiều gia đình đã cố gắng giữ lại phong cách chơi nhà cổ, như nâng cao tảng, cột, tu sửa lại mái hoặc bốc hẳn lên tầng trên làm kỷ niệm tài sản của cha ông. Những ngày xuân tết, gian giữa ngôi nhà cổ bày biện đồ cúng lễ, phẩm vật, hoa quả, cỗ bàn... trông rất sinh động và ấm cúng. Giữa cuộc sống sôi động, về thăm làng Yên Đông, ta như bước vào một vùng quê đượm màu cổ tích.
Dương Phượng Toại
Nguồn : baoquangninh.com.vn