Bên dòng sông Bạch Đằng lịch sử - huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Ninh có phong tục: “Ra vốn cho dâu trong ngày cưới”, Lệ “Thách cưới” và “Làm rể sau khi đã lấy vợ” là nét văn hoá riêng của vùng quê miền ven biển “Vợ canh nông, chồng sông nước”. Phong tục cưới hỏi ấy mang dấu ấn của sự gắn kết, đùm bọc, trách nhiệm, tôn trọng đạo lý và thuần phong mỹ tục dân tộc trong nếp sống văn hoá và sinh hoạt cộng đồng, đến nay vẫn còn lưu truyền và được gìn giữ ở một số làng quê.

 Như thôn Lưu Khê (xã Liên Hoà, huyện Yên Hưng) thuộc vùng đảo phía Nam của huyện có phong tục: Khi về nhà chồng trong ngày cưới, cô dâu được “xếp” ngồi trước hiên nhà để nhà trai “ra vốn”. Đứng ra lo việc này còn gọi là người “cầm chịch” có thể là ông nội, bà nội hoặc người thân thích bậc hàng ngang với bố mẹ chú rể – thường là những người có tài ăn nói để gây không khí vui vẻ trong lễ tân hôn. Người “cầm chịch” tay nâng “quả kem” – là chiếc khay – trong đó đã đặt sẵn lá trầu, quả cau cùng vài chục nghìn đồng chẵn và vài trăm đồng tiền lẻ (có chẵn, có lẻ theo quan niệm sinh sôi) rồi lần lượt mời gọi từng người là: Ông bà, các bác, chú thím, cậu mợ, cô dì, anh em…thân thích của chú rể “ra vốn cho cô dâu” và để dâu nhận người thân bên nhà chồng. Mọi người “ra vốn cho dâu” (ngoài số tiền đã mừng cưới) – dù ít, dù nhiều - đều được bỏ vào “quả kem” và kèm theo là những “câu chúc”, “câu mừng” vui vẻ: Bà nội của các cháu đây gọi là một chút, của ít lòng nhiều, ra vốn để hai cháu làm ăn ngày thêm phát đạt”… Nhiều người có câu bông đùa hài hước: “Thím ra vốn – chúc cho hai cháu thuận vợ thuận chồng, tát biển đông cũng cạn”; “Tiền vốn của chị gái đây có cánh, có chân, hai em chuyên cần vốn sẽ nhân lên”; hoặc “Em ra vốn mừng cho anh chị tình cảm như thuyền với buồm, làm ăn như nước lên”; hay như: “Cậu mợ ra vốn cho hai cháu một đôi gà chíp, để vợ chồng cháu chăm nuôi mai kia thành trại gà!”. Người có nhiều vốn mừng thường thể hiện “phong độ” hơn: “Cô mừng vốn cho hai cháu một đôi lợn để các cháu nuôi sinh sôi thành đàn, thành trại”…


Khi kết thúc, người cầm chịch sẽ công bố số “vốn” và trang trọng trao đôi vợ chồng trẻ cùng những lời chúc mừng hạnh phúc, những lời răn dạy về nếp ăn, nếp ở, nghĩa vụ, trách nhiệm với mọi người trong gia đình và họ hàng, làng xóm…Tập tục này đến nay vẫn được duy trì. Nhiều đôi trai gái trong làng – nhờ số tiền “ra vốn” ấy đã phát triển làm ăn khấm khá (như thời gian cưới gần đây, có đôi vợ chồng trẻ đã nhận được hàng chục triệu đồng tiền “ra vốn” như vậy). Ai cũng biết “vốn” ấy nhiều - ít có được còn tuỳ thuộc vào sự ăn ở, cư xử và việc làm của gia đình và cá nhân chàng rể đối với mọi người trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày. Sự nhiệt tình, trách nhiệm với công việc tập thể và cộng đồng - đặc biệt đối với người thân trong gia đình – là một trong những tính cách nổi bật dễ nhận thấy của những người ở vùng quê nơi đây.

Ở làng Yên Trì, xã Hiệp Hoà (phía Bắc bờ sông Chanh, huyện Yên Hưng), khi về nhà chồng trong ngày cưới – theo phong tục cô dâu được “xếp” ngồi trước thềm nhà, hai tay khoanh hai bên nách. Mọi người bên nhà chồng lần lượt cũng được mời gọi để “ra vốn” nhận dâu và dâu nhận người thân bên chồng. Thay vì chiếc khay – tiền mặt hoặc tiền phong bì - mọi người đều đưa cho cô dâu cùng những lời chúc, lời mừng hoa mỹ, vui vẻ; Đặc biệt còn kèm theo những cái đánh “yêu”. Chàng rể đến đón dâu, theo “lệ” làng cũng được “ra vốn”, nhưng có cái khác là ngoài tiền, nhà gái còn mừng cho cả những đồ dùng: như xưa kia thì chăn bông, nồi, xoong, ấm chén…rồi một thời là: phích nước, chậu giặt, màn, chăn, gối…và bây giờ còn có thêm nồi cơm điện, bàn là, điện thoại di động và thậm chí cả bộ đồ nghề nấu rượu! Vì rượu làng Yên Trì ngon có tiếng xưa nay. Khi dẫn dâu về nhà chồng, một người của nhà gái với đôi quang mây mới đã được chuẩn bị sẵn (có đại diện họ nhà gái đi cùng) – gánh giúp cùng với các món quà mừng về (giờ chở bằng xe máy hoặc ô tô). Khi về đến nhà chồng, người của nhà gái sẽ “giao gánh” có ý giao trách nhiệm, phận sự “gánh vác giang sơn nhà chồng” cho dâu.
Làng Vị Dương xã Liên Vị - vùng đảo của huyện Yên Hưng - cho đến thời gian gần đây vẫn còn tập quán chơi “phường lợn”; vì ở đây, khi gả chồng cho con - theo “lệ làng” nhà gái thường thách cưới bằng…lợn (lợn phải sống). Các gia đình có con trai đến tuổi “cập kê” đều hào hứng tham gia “phường” này vì nếu con cái có lỡ yêu vội, tức thì sẽ có lợn to để lo việc cưới hỏi! Người trong vùng đều biết đến địa danh: “Gái làng, rượu nấu, lợn nuôi” hoặc như câu ám chỉ: “Nhà gái thách thiếu, nhà trai cân thừa” – do nơi đây nhà gái thường thách cưới con số chơi vơi: Chín mươi bảy hoặc chín mươi tám cân lợn hơi. Nhà trai xưa nay cũng chẳng ai khờ mà khiêng đến nhà gái đúng với số cân được thách ấy (có thể cộng hai con) sao cho cứ phải vượt trên một tạ để thể hiện sự “thông thái” của mình. Bấy lâu nay, làng Vị Dương là nơi có tiếng nuôi được nhiều lợn to, lại còn có cả rượu ngon nổi tiếng trong vùng. Cũng vì thể, ngoài lợn ở đây còn thách cưới cả rượu, mà phải là rượu quanh đây, tức trong làng. Nay thì đã khác, nhà trai có thể dịch số “lít rượu lượng lợn cân” đã thách của nhà gái mà đi tiền mặt sao cho tương ứng. Lệ thách cưới ấy xem ra cũng khá tiện lợi cho trai làng để lo việc lấy vợ.

Đặc biệt ở nơi này còn có phong tục: Rể “lại mặt” bên nhà vợ vào ngày thứ ba sau ngày cưới và đi tết cho ông bà, bố mẹ vợ vào ngày mồng một Tết hàng năm. Lệ ấy không biết có từ khi nào, nay vẫn còn được lưu truyền trong dân gian: “Vợ chồng như đôi chim cu, Chồng cầm chai rượu, vợ gật gù gánh cỗ theo sau” và thể hiện mình với các anh em chàng rể bên nhà bố mẹ vợ: “So đo mâm chú, mâm chàng, Cỗ chàng đạm bạc em hàng lệ ngân”. Kể cũng phiền nhà có nhiều rể, nhiều cỗ mang đến vào ngày Tế thì ăn sao cho hết được. Khoảng hai chục năm gần đây, tục này có sự chuyển đổi thay vì gánh cỗ - các chàng rể làng chuyển sang “Thong dong tay lái đeo gà, Phía sau đèo vợ cùng là đèo chai”… là hình ảnh quen thuộc trong ngày lại mặt cũng như ngày đi Tết. Thời nay, các chàng rể giờ đã chủ động phân công nhau mua sắm đồ nhậu qua: “dế yêu”…rồi cùng nấu nướng và ăn mừng Tết bên nhà vợ với không khi đầm ấm, vui vẻ. Tương tự như vậy, ở làng Yên Trì (xã Hiệp Hoà, huyện Yên Hưng) hiện vẫn còn giữ phong tục: Trai làng khi đã có vợ, tết năm nào cũng cùng với vợ và một món quà - tuỳ theo nhiều - ít như: Gói bánh, gói kẹo, chai rượu, lạng chè, hoặc hộp mứt, cân hoa quả…để đến chúc Tết bằng điện thoại. Những phong tục trên, mặc dù được chuyển đổi “xênh xang” hơn, nhưng nét đẹp văn hoá riêng và đạo lý dân tộc - cốt cách của phong tục cưới hỏi cổ truyền vẫn được coi trọng, giữ gìn. Coi nhẹ hoặc bỏ qua tập tục này - dù là ai đi nữa - cũng bị người làng nơi đây xem thường và cho đó là: Là người thiếu tư cách.
Một số phong tục, tập quán cưới hỏi - mang đậm truyền thống nhân ái, tôn trọng thuần phong mỹ tục và luân thường đạo lý dân tộc trong nếp sống sinh hoạt cộng đồng làng, xã ở vùng quê Yên Hưng, tỉnh Quảng Ninh - cũng như ở các vùng miền của Tổ quốc, được lưu truyền, gìn giữ - đã và đang cùng hoà vào dùng chảy trong cuộc sống hôm nay. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, mỗi người chúng ta cần góp phần tôn vinh, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hoá của dân tộc Việt Nam trong sự nghiệp phát triển bền vững, phồn vinh của đất nước.
TG. Đặng Đình Nguyễn