Lễ hội Tiên Công gắn với di tích lịch sử quốc gia miếu Tiên Công (xã Cẩm La, TX Quảng Yên), là lễ hội dân gian độc đáo ở tỉnh Quảng Ninh. Trên 300 năm nay, cứ vào ngày mùng 6, 7 tháng Giêng hàng năm, người dân các xã Cẩm La, phường Phong Cốc, Phong Hải và thôn Yên Đông (phường Yên Hải), thôn Đồng Cốc - Bến Đò (phường Nam Hoà) lại tổ chức mừng thọ báo hiếu cho cha mẹ thọ tròn 80, 90, 100 tuổi tại gia đình và tổ chức đưa cụ thượng đến miếu Tiên Công lễ Tổ bằng hai hình thức dẫn thọ và rước thọ hay còn được gọi là “Lễ rước người”.

Tái hiện cảnh đắp đê thuở khai canh mở đất của ông cha tại lễ hội Tiên Công năm 2011.
Tái hiện cảnh đắp đê thuở khai canh mở đất của ông cha tại lễ hội Tiên Công năm 2011.

Khoảng vài chục năm gần đây, đời sống được nâng cao, mỗi năm có khoảng 150 đến hơn 200 cụ thượng thọ tròn 80, 90, 100 tuổi và có khoảng từ 5-8 đoàn rước cụ thượng thọ theo hình thức rước cá nhân hoặc rước tập thể, còn lại các cụ thượng đều được con cháu đưa lên miếu Tiên Công lễ Tổ theo hình thức dẫn thọ. Phần lễ có các nghi lễ mừng thọ tại gia đình, lễ dẫn thọ, lễ rước thọ, tế lễ Tiên Công và nghi lễ của cụ thượng đắp đê và đánh vật tượng trưng. Về phần hội, người dân ở đây vừa tổ chức vừa tham gia các trò chơi dân gian như chơi đu, đánh vật, cờ người, kéo co, chọi gà, tổ tôm điếm, hát đúm v.v..

Trong tất cả các hoạt động lễ và hội thì lễ rước thọ là linh hồn của lễ hội Tiên Công. Do vậy muốn bảo tồn lễ hội Tiên Công, trước hết phải bảo tồn các đoàn rước thọ mà ông cha đã duy trì đều đặn trong mấy trăm năm qua. Trong những năm gần đây, nhiều người (không phải là người Hà Nam) băn khoăn: “Gia đình có tiền tổ chức rước thọ, gia đình không có tiền sẽ mủi lòng”, thậm chí còn lo lễ rước thọ như một gánh nặng nợ nần cho con cháu và đặt ra câu hỏi nên chăng cho việc bảo tồn lễ rước thọ. Quan niệm như vậy là chưa hiểu về văn hóa Hà Nam, Quảng Yên quê tôi. Không còn đoàn rước thọ thì không còn lễ hội Tiên Công.

Mỗi vùng quê đều có bản sắc văn hoá riêng, các nhà khoa học gọi là văn hoá vùng miền. Hà Nam quê tôi ngày xưa chữ hiếu đặt làm đầu, nên trọng nhất là người cao tuổi, 80 tuổi được làng xã chia ruộng “kính xỉ”, thứ đến mới là người có học được cấp ruộng “học điền”. Ngày xưa quê tôi không phân biệt chức sắc với dân thường, kể cả là lý trưởng, quan huyện, cứ 3 năm bốc thăm chia lại ruộng đất cày cấy, quan mà bốc phải ruộng xấu không dám kêu ca. Ngay cả các họ đến ngụ cư, cũng không phân biệt, cứ ở sau 3 năm mà định cư lâu dài thì được chia ruộng đất và tham gia đổ chương như con cháu Tiên Công, nếu thượng thọ đều rước thọ lên miếu Tiên công lễ Tổ. Trong làng xóm đùm bọc “tắt lửa tối đèn có nhau” không kèn cựa giàu nghèo “có làm kép, hẹp làm đơn”, gia đình dẫn thọ thì có dăm mâm lễ, gia đình rước thọ có chi phí nhiều hơn. Tôi có được dự buổi báo cáo chi phí cho đoàn rước thọ 6 cụ thượng của Hội đồng gia tộc họ Lê, xóm Cống, phường Phong Cốc, một đoàn rước hoành tráng nhất, nhì trong năm Quý Tỵ 2013, đêm trước còn có cả văn nghệ mừng thọ, kinh phí hết khoảng 25 triệu đồng. Còn làm cỗ khoản đãi họ tộc, xóm giềng, bạn bè thì tuỳ gia cảnh. Dù có điều kiện dự ăn hay không, con cháu, họ mạc, xóm giềng, bạn bè thân hữu đều đến mừng thọ cụ thượng trong tâm thế hồ hởi, không có ai chê bai người không rước, không cỗ, cũng chẳng có ai mủi lòng vì không rước được cha mẹ, cái chính là tấm lòng báo hiếu cha mẹ. Do vậy mà hàng năm có hàng trăm cụ thượng thọ nhưng chỉ có 6, 7 đoàn rước, cụ thượng nào cũng rước thì rước sao nổi với không gian chật hẹp của vùng nhất xã tam thôn.

Để bảo tồn lễ hội Tiên công, những năm qua, một số địa phương, dòng họ đã tổ chức rước thọ tập thể cho các cụ thượng trong dòng họ hoặc trong làng. Cách làm này được lãnh đạo TX Quảng Yên khuyến khích. Điển hình là thôn Yên Đông; họ Lê, xóm Cống; họ Ngô Cung, phường Phong Cốc, đây là một hình thức mới nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hoá địa phương. Năm Giáp Ngọ 2014, thị xã vẫn hỗ trợ mỗi đoàn rước tập thể 10 triệu đồng, đoàn rước cá nhân 5 triệu đồng; lãnh đạo thị xã còn có kế hoạch đi thăm, động viên các đoàn rước tập thể nhân kỷ niệm 580 năm các Tiên Công khai canh mở đất (1434-2014). Số cụ thượng thọ năm ít, năm nhiều là lẽ thường tình do trời ban thiên tước. Số đoàn rước thọ năm nhiều, năm ít phụ thuộc vào vận làm ăn của con cháu. Nhưng cứ đến ngày hội miếu Tiên Công, cụ thượng nào cũng được con cháu tổ chức mừng thọ và đưa lên miếu Tiên Công lễ Tổ, năm nào cũng có vài đoàn rước để hình thành nên một lễ hội độc đáo nhất trong cả nước về đạo hiếu, về uống nước nhớ nguồn, về khai canh mở đất của ông cha.

Lê Đồng Sơn (Phòng VH&TT TX Quảng Yên)

baoquangninh.com.vn