Hơn 30 năm trước tôi đã có dịp về Yên Hưng.

 

Bấy giờ  Yên Hưng còn hoang tàn và nghèo khó. Thị trấn cổ Quảng Yên mới lác đác dăm ba nhà cao tầng, còn hầu hết là nhà hai tầng và nhà cấp bốn. Từ sáng đến chiều tại các cửa hàng gạo, cửa hàng thực phẩm, cửa hàng bách hóa... người người đứng xếp hàng dài dằng dặc, chen lấn xô đẩy nhau để xếp sổ, xếp tem phiếu mua hàng. Chợ Rừng lọt thỏm giữa khu dân cư hàng quán lèo tèo, thưa thớt. Nhà máy kẽm được xây từ thời Pháp thuộc bị bom Mỹ đánh tan hoang đã nhiều năm rồi vẫn nằm ngổn ngang một đống, dường như bị thời gian lãng quên. Duy chỉ có bến Phà Chanh, bến Phà Rừng là lúc nào cũng tấp nập. Con đường đá cấp phối đi về Tổng Hà Nam nhiều năm nay đã thành ổ trâu, ổ gà xe cộ đi lại rất khó khăn. Các cánh đồng của xã Nam Hòa, Yên Hải, Cẩm La, Liên Hòa, Liên Vị... lúa sắp gặt rồi mà bông vẫn chỏng chơ vì thiếu mưa, thiếu nước ngọt. Người dân Hà Nam đâu mặn mà với nghề nông. Họ phải bám biển, bám thuyền để mưu sinh cuộc sống. Còn những ai không có nghề đi biển thì lang bạt kỳ hồ tìm công ăn việc làm nơi tứ xứ. Một thời bức tranh của Yên Hưng nhạt nhòa là thế.

Bẵng đi gần ba chục năm, hôm nay tôi lại có dịp được về Yên Hưng.

Ðiều làm tôi ngạc nhiên đầu tiên là con đường nhựa ngoằn ngoèo, lượn đi, lượn lại quanh các sườn núi nay đã được thay bằng con đường trải nhựa cô-rô-phan nhẵn bóng căng dài từ cây số 11 xuống tận Phà Rừng. Ngỡ ngàng hơn cả là dọc hai bên đường hàng quán mọc lên san sát. Bến Phà Chanh nhộn nhịp xưa kia nay đã được thay bằng cây cầu xi-măng thẳng tắp với hai làn xe đi lại thênh thang. Ngay ngã tư thị trấn, nhà bảo tàng đồ sộ mọc lên. Hai cây lim Giếng Rừng trên 700 năm tuổi vẫn xoà tán sum suê, uy nghi tự tại ghi dấu tích của những cánh rừng cung cấp gỗ cho nhà Trần xây dựng trận địa cọc làm nên chiến thắng Bạch Ðằng lịch sử. Tại khu vực chiến tích xưa, nay vẫn còn hiển hiện một bãi cọc dài 120m, rộng 30m với hàng trăm chiếc cọc lim - chứng nhân cho một thời oanh liệt, một chiến tích lẫy lừng của Hưng Ðạo Vương Trần Quốc Tuấn và quân dân nước Việt.

Yên Hưng là một huyện thuần nông, diện tích tự nhiên 312 km2 nằm ở phía tây nam tỉnh Quảng Ninh. Ðường giao thông đi qua huyện có quốc lộ 10, quốc lộ 18, đường sắt Kép - Bãi Cháy, đường thủy Hải Phòng - Hạ Long. Ðịa hình Yên Hưng đa dạng, có rừng, núi đất, núi đá, đồng bằng và các bãi bồi ven biển. Yên Hưng có khí hậu trong lành, thích ứng với sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy hải sản. Dân số Yên Hưng có 146 nghìn người được phân bố trên 18 xã và một thị trấn. Cơ sở hạ tầng của Yên Hưng ngày càng được cải thiện. Với hệ thống đường giao thông rải nhựa, bê-tông đến tận các xã, các thôn xóm. Lưới điện quốc gia và hệ thống điện thoại vi-ba  đã tới tất cả các xã. Kinh tế mũi nhọn của huyện là nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thủy hải sản. Các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch, dịch vụ, sản xuất vật liệu xây dựng, vận tải thủy, nghề đan ngư cụ truyền thống... là những ngành nghề kinh tế thế mạnh của Yên Hưng.

Nếu nhìn trên bản đồ thì Yên Hưng chỉ là một bãi bồi do phong thủy nhiều năm tạo thành. Nhưng thực tế ở nơi đây, qua quá trình khai quật khảo cổ xác định: Yên Hưng có tầng văn hóa Ðông Sơn (đã tìm thấy ở xã Hoàng Tân nhiều chày đồng, nồi đồng...), đã có tầng văn hóa Lý, Trần, Lê (tìm thấy ở Hoàng Tân và Tiền An nhiều đồ dùng bằng sành, sứ cùng niên đại). Theo truyền thuyết và bia ký của các dòng họ 19 vị Tiên Công lập nên "tứ xã" thì có 17 vị ở vùng Ðồng Lâm, Ðầm Sét, phường Kim Hoa, phủ Phụng Thiên, thành Thăng Long (nay thuộc phường Kim Liên - Hà Nội). Như vậy, ngay từ thời vua Lê Thái Tông (1434 - 1442) đã có người từ kinh thành Thăng Long về đây lập nghiệp... Qua quá trình tìm kiếm và khai quật ở Yên Hưng các chuyên gia của viện khảo cổ học hiện đã tìm thấy một ngôi thành cổ xây bằng gạch nung. Cạnh thành cổ có cả Văn Miếu. Bước đầu xác định vào niên đại 1820 (tức là giữa thế kỷ 18-19). Kho tàng văn hóa Yên Hưng có tất cả 200 di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng (trong đó có 33 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 29 di tích được xếp hạng cấp tỉnh). Yên Hưng hiện có 20 chùa làng, đa số được xây dựng vào cuối thế kỷ 16. Chùa làng ở Yên Hưng theo dòng họ Tịnh Ðộ Tông. Các chùa còn lưu giữ nhiều bia đá, tượng phật, đồ thờ độc đáo tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc thời nhà Mạc thế kỷ 16. Các đình, chùa ở Yên Hưng đều mở hội trong tháng giêng: Lễ hội Tiên Công, lễ hội Bạch Ðằng, lễ hội xuống đồng, các hội làng, hội chùa làng, lễ ra cỗ họ... trong các ngày mở hội có hát đúm, mời trầu, mời nước, mời lễ Phật của hội quy chùa này với hội quy chùa khác. Trai thanh, nữ tú trong vùng đi hội lễ Phật cầu may và hát đúm giao duyên.

Từ ngày nước kênh Yên Lập ào ạt đổ vào kênh mương Yên Hưng thau chua, rửa mặn thì người dân nơi đây mới thật sự đổi đời. Ðồng đất Yên Hưng mới thật sự là đất vàng, đất bạc. Yên Hưng bây giờ là vựa lúa, vựa cá của tỉnh Quảng Ninh với một nền kinh tế - văn hóa xã hội phát triển, với cuộc sống phồn thực, văn minh. Từ đồng đất quanh năm chua mặn nay đã ngọt hóa, màu mỡ với nhiều cánh đồng năng suất cao như các HTX Hải Yến, Phong Lưu, Liên Vị... Ngay từ đầu năm 2000 đã đạt 10 tấn/ha. Mấy năm gần đây do chuyển đổi giống cây trồng và áp dụng khoa học tiên tiến vào đồng ruộng, năng suất của Yên Hưng đã vượt lên ngưỡng 15 tấn/ha. Mỗi năm Yên Hưng cung cấp hàng chục nghìn tấn lương thực, hàng trăm nghìn tấn cá, tôm, thực phẩm cho các địa phương trong tỉnh.

Tại xã Hà An, xã anh hùng đầu tiên của huyện Yên Hưng, anh Vũ Trọng Hoan, Chủ tịch UBND đã trao đổi với chúng tôi đôi nét về tình hình của xã. Rồi anh hướng dẫn chúng tôi xuống thăm Công ty cổ phần công nghiệp đóng tàu Sông Chanh. Thì ra Hà An là xã mới được hình thành bởi một con đê chạy dài 10 km bao quanh ôm lấy một vùng bãi sú vẹt. Nhìn con đê được tạo một lớp cỏ xanh mơn mởn đang trườn mình chắn sóng, chạy dài tít tắp mới biết công sức của người dân nơi đây đã đổ ra sông, ra biển biết bao nhiêu?

Ngày 12-9-1971, ngày khai sinh ra xã Hà An, đã được ghi vào trang đầu cuốn "Lịch sử Ðảng bộ xã Hà An". Có đất, có làng, có nghề truyền thống, song người dân Hà An vẫn phải vật lộn với bom đạn, với bão tố và thiên nhiên gần ba chục năm sau mới giành được hạnh phúc, ấm no cho quê hương, xứ sở. Giờ đây Hà An đã là một xã có nền kinh tế phát triển toàn diện, đang từng ngày, từng giờ bứt phá vươn lên. Thế mạnh của Hà An là công nghiệp sửa chữa và đóng tàu, thuyền. Công ty cổ phần công nghiệp đóng tàu Sông Chanh do ông Hà Văn Hiến làm giám đốc là một minh chứng cho nền công nghiệp non trẻ của Hà An. Từ năm 2009 đơn vị này đã đóng được tàu trọng tải 2.000 tấn với quy mô của công ty là 700 cán bộ công nhân viên. Năm 2010, đóng tàu trọng tải 3.200 tấn với quy mô của công ty là 2.000 cán bộ công nhân viên.

Tạm biệt Yên Hưng, tạm xa mảnh đất còn bao điều tôi muốn biết, muốn tìm. Mỗi làng xã tôi đã đến, mỗi người dân tôi đã gặp, nơi đâu cũng thấy gần gũi, thân quen. Ðúng như đồng chí Bí thư Huyện ủy tâm sự lúc chia tay: "... Ðất Yên Hưng không rộng, người Yên Hưng không đông, nhưng Yên Hưng lại có một bề dày lịch sử, có một truyền thống văn hóa làng xã vô cùng quý báu, có những thế hệ người dân cần cù, chịu khó, dũng cảm, kiên cường. Và bởi vậy, không có việc gì mà Yên Hưng không làm được. Ðể có một Yên Hưng giàu và mạnh chúng tôi cần phải đánh thức mọi tiềm năng. Chắc chắn một ngày không xa chúng tôi sẽ đạt được ý nguyện ấy!".
                        Bút ký: Vũ Thế Hùng